Hakikat Felsefesi

** Hakikat Felsefesine İhtiyaç Var!

Felsefenin ve bilimin sorularla, ikilemli çatışmalı kavramlarla zihinleri bunalttığı, kavram karmaşasından kurtarmadan tarihe, sosyolojiye, toplumlara, varlığın varoluş gerçekliğine ilişkin doğru soruları soramayacağız! Hakikat felsefesi, varlığı nasıl algıladığımızı, onunla nasıl ilişkilendiğimizi belirler. Varlığın algılanması sadece felsefi bir tercih değil, yaşamın tam da özüne oturmuş somut duruştur.

Felsefi akımların; materyalizm, nihilizm, pozitivizm, idealizm, realizm, hedonizm, analitik, rasyonalizm, empirizm, kuşkucu-(septisizm), varoluşçuluk, pragmatizm, fenomenoloji, postmodern felsefi vs. başlıkları altında; varlık felsefesi, bilgi felsefesi, ahlak felsefesi, estetik felsefe, mantık felsefesi, din felsefesi bilim felsefesi, dil felsefesi, hukuk felsefesi, devlet felsefesi, siyaset felsefesi vb. gibi çeşitli kollarıyla felsefi akımlar, insanın doğadan kopuşun başlangıcından beri varlığın varoluş gerçekliğinin hakikatine ilişkin, kuşkulu karşıt sorular sormaya başlayarak, hakikat felsefesinin  anlayabilirsek, doğru soruyu sorarak hakikat felsefesi yolunda yürümeye başlayabiliriz.

Hali hazırın felsefi akımların bütünü varlığa “Niçin?” ve “Anlamı Nedir?” soruları sorarak, anlam/kavram kargaşasına sebep olmuştur. “Niçin” sorusuna örnek verirsek, “evrende düzen var mı, varsa neden?” “Bilgi nedir, varlık nedir?” Soruları yaşamın hakikatini sorgulayan absürtlüğün felsefesidir. Evren-Doğa hakikatse yaşamda da Doğanın hakikatidir. Yaşamın hakikati canlılar aleminde döngüsel oluş-doğuş-yaşam-ölüm ve yeniden kendisini tekrar eden başlangıç vardır.

Felsefi Kırılma Noktası, kutsal olanın ilişkiselliğinin ve karşılıklılığın sorgulanmasıdır. Basit nesne olan tek yönlüdür ve araçsaldır. Toprak örneğinde: Mülkiyet anlayışı “ben toprağa sahibim” der. Amerika yerli düşüncesinde ve Hakikat Yol topluluklarında “biz toprağa aitiz, Doğanın parçayız” denir. Bu sadece semantik bir fark değil ontolojik kırılmadır. Biri sahiplik, diğeri aidiyettir. Biri hakimiyet, diğeri karşılıklı sorumluluktur. Yaşam bizden önce vardı, canlılar alemi ve insan yaşamın sonrasının varlıkları, hakikatidir.

** Yeni Bir Dil Oluşumu

Belki de ihtiyacımız olan, dört elementi ne “nesne” ne de sadece “metafor” olarak görmeyen yeni bir ontolojik dildir. Onları yaşayan süreçler olarak, ilişkiler ağı olarak, karşılıklı bağımlılık sistemleri olarak anlamak gereklidir.

Hava “ispatsız” değildir, her nefeste ispat eder kendini. Sadece kapitalist kanıt mantığı (ölçülebilir, görülebilir, satılabilir olmalı) onu “ispatsız” kılar. Oysa en derin hakikatler belki de böyledir: Görülmez ama yaşanır, kanıtlanmaz ama bilinir, sahip olunmaz paylaşılır.

Aslında burada çok temel bir şeye değiniyoruz: Varlığı nasıl algıladığımız, onunla nasıl ilişkilendiğimizi belirliyor. Ve bu sadece felsefi bir mesele değil, çok somut sonuçları olan bir duruş.

Kapitalist zihniyetin bu dört elementi “nesne” olarak görmesi basit felsefik, bilimsel sorular değil. Böyle bakış, sömürüyü meşrulaştırmanın ön koşuludur. Çünkü bir şeyi nesne ilan ettiğinizde, ona karşı sorumluluğunuz azalır. Ağaca “odun stoku” derseniz, onu kesmekte bir sakınca görmezsiniz. Suya “kaynak” derseniz, tüketmek doğal gelir. Oysa bu elementleri kutsal gören topluluklar onlarla karşılıklı bir ilişki içindedir. Almak varsa vermek de vardır. Kullanmak varsa korumak da vardır. Bu bir takas değil, uyumluluk ve denge arayışıdır.

Belki asıl soru şu: Bu anlayışı bugünün dünyasında nasıl yeniden canlandırabiliriz? Sadece nostaljik bir özlem olarak mı kalacak, yoksa modern yaşamın içinde yeniden var edebilir miyiz bu ilişkiselliği?

Doğayla insan arasındaki bağ spiritüel veya ruhsal yahut kutsal ya da uhrevi-dinsel bağ mıdır? İnsanın Doğanın canlı yaratığı olduğu gerçeğini çıkış noktası olarak kabul edersek hakikatli bağın ne/nasıl olması gerekir?

İlk olarak felsefi soruyla ilerleyelim: İnsan-Doğa Bağı: Spiritüel mi, Biyolojik midir?

İnsan ile doğa arasındaki bağ, tek bir tanıma sığdırılamayacak kadar çok katmanlıdır. Bu bağ hem biyolojik bir gerçekliktir hem de tarih boyunca farklı kültürler ve inanç sistemleri tarafından spiritüel, kutsal ve dinsel anlamlarla yorumlanmıştır.

Tarihsel ve Kültürel Bakış: İlk çağlarda insan, doğayı anlama çabası içindeydi ve ona egemen olmak yerine onunla bütünleşmeyi seçmişti. Pek çok antik kültür ve yerli topluluk, doğayı “Tabiat Ana” gibi canlı, ruhu olan ve saygı duyulması gereken bir varlık olarak görmüştür. Bu topluluklar için doğa ile kurulan ilişki, yaşamın kaynağı olduğu için kutsaldı ve bu bağ, ritüeller, mitler ve spiritüel pratiklerle güçlendirilirdi. Doğu felsefeleri de insanın doğayla uyum içinde yaşamasını ve kendini evrenin bir parçası olarak görmesini öğütler.

Modern Kopuş: 16. ve 17. yüzyıllardan itibaren, özellikle Bacon ve Descartes gibi düşünürlerin etkisiyle bilimsel dünya görüşü, doğayı mekanik bir sistem olarak görmeye başladı. Akıl ve teknoloji sayesinde doğanın kontrol edilebileceği ve insanın ihtiyaçları için dönüştürülebileceği fikri hakim oldu. Bu “insanmerkezci” (antroposantrik) yaklaşım, insanın kendisini doğadan üstün görmesine ve ona yabancılaşmasına yol açtı. Bu zihinsel kopuş, fiziksel kopuşu beraberinde getirdi ve günümüzdeki ekolojik krizlerin temelini oluşturdu.

Dolayısıyla, evet, insan-doğa bağı tarihsel olarak birçok toplum için spiritüel, kutsal ve dinsel bir bağ olarak yaşanmıştır. Ancak modernleşme ile bu bağ zayıflamış ve yerini daha çok faydacı ve mekanik bir ilişkiye bırakmıştır.

** Hakikatli Bağ Nasıl Olmalı?

“İnsanın Doğanın canlı bir yaratığı olduğu” gerçeğini çıkış noktası olarak kabul ettiğimizde, hakikatli bir bağın nasıl olması gerektiğine dair felsefi ve etik bir çerçeve çizebiliriz. Bu bağ, insanın doğa üzerindeki hakimiyetini değil, onunla olan bütünlüğünü ve karşılıklı bağımlılığını temel almalıdır.

Bu konuda öne çıkan bazı felsefi yaklaşımlar şunlardır:

Felsefi Yaklaşımın temel fikri, olması gereken bağ derin ekolojinin felsefik perspektifte insanın doğadan üstün olmadığını, ekosistemin bir parçası olduğunu savunur. Tüm canlı ve cansız varlıkların “içsel bir değere” sahip olduğunu kabul eder.

Ekomerkezci ve Bütüncül yaklaşımda insan, kendini ekosistemin bir parçası olarak görmeli, doğaya saygı duymalı ve onunla uyum içinde yaşamalıdır. Bu, sadece kaynakları korumak değil, doğanın kendisi için değerli olduğunu kabul etmektir.

Ekofelsefe (Ekosofi) Ekolojik uyum ve dengeyi felsefenin merkezine alır. Zihinsel, sosyal ve çevresel ekolojinin birbiriyle bağlantılı olduğunu öne sürer.

İlişkisel ve Farkındalık Temelli: İnsan, doğadaki her şeyin birbiriyle ilişkili olduğunu anlamalıdır. Bu bağ, “büyük ve görkemli” olana değil, yaşam kalitesine ve içkin değeri olan durumlara kıymet vermekle kurulur.

** Stoa Felsefesi

“Doğaya uygun yaşamak” temel ilkesidir. Bu hem evrenin rasyonel düzeniyle hem de insanın kendi rasyonel doğasıyla uyum içinde olması anlamına gelir.

Akılcı ve Uyumlu: İnsan, aklını kullanarak doğanın yasalarını anlamalı ve onlarla uyum içinde yaşamalıdır. Bu, olayları olduğu gibi kabul etmeyi ve içsel huzuru bulmayı içerir.

Permakültür: “Kalıcı tarım” anlamına gelen bu felsefe, doğadaki sistemleri gözlemleyip taklit ederek sürdürülebilir insan yerleşimleri ve tarım sistemleri yaratmayı amaçlar.

Gözleme Dayalı ve Tasarım Odaklı: Doğaya karşı çalışmak yerine onunla birlikte çalışmayı hedefler. Doğal döngüleri anlayan, kaynakları verimli kullanan ve atık üretmeyen sistemler kurarak uyumlu bir birliktelik sağlar.

Sonuç olarak, hakikatli bir bağ:

Hiyerarşiyi Reddeden: İnsanı doğanın efendisi değil, bir parçası olarak gören bir anlayışa dayanmalıdır.

Bütüncül: Doğayı, tüm unsurlarıyla birbiriyle ilişkili canlı bir sistem olarak kabul etmelidir.

Saygı Temelli: Tüm varlıkların, insana sağladığı faydadan bağımsız olarak, kendi içinde bir değere sahip olduğunu kabul etmelidir.

Sorumluluk İçeren: İnsan, eylemlerinin ekolojik sonuçlarının farkında olmalı ve gelecek nesiller ile diğer canlıların yaşam hakkını gözeten etik bir sorumluluk üstlenmelidir.

Deneyimsel: Sadece teorik bir kabul değil, aynı zamanda doğada vakit geçirerek, onu gözlemleyerek ve onunla doğrudan bir ilişki kurarak yaşanan duygusal ve zihinsel bir bağ olmalıdır.

İnsanın doğadan kopuşu önce zihninde başlamıştır. Bu nedenle, hakikatli bir bağ kurmanın yolu da yine zihinsel bir dönüşümden, doğaya bakış açımızı kökten değiştirmekten geçmektedir. Bu, doğayı yeniden “kutsal” görmek değil, onunla olan biyolojik ve ontolojik (varlıksal) birliğimizi yeniden idrak etmektir.